Matinding babala ang binitiwan ng peace advocate at legal expert na si Atty. Montesa matapos igiit na wala pa ring ganap na kapayapaan sa Bangsamoro at, sa halip, tumataas pa ang antas ng karahasan batay sa monitoring ng civil society.

Sa isang mahabang pahayag na nag-ugat sa halos dalawang dekadang direktang pakikilahok sa Bangsamoro peace process, iginiit ni Montesa na ang pinakaaasam na kapayapaan ay wala pa rin sa tanaw, sa kabila ng Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), Bangsamoro Organic Law (BOL), at mga Annex on Normalization.

“Ang landas na tinatahak natin ngayon ay hindi patungo sa kapayapaan, kundi sa panibagong tunggalian,” babala niya, kasabay ng matapang na tanong: “Nasayang ba ang 12 taon?”

Ayon kay Montesa, bagama’t madalas pagtalunan kung sino ang dapat sisihin, hindi na maikakaila na nanganganib nang mabura ang mga pinaghirapang tagumpay ng peace agreement na nilagdaan noong 2014—maliban na lamang kung may agarang at radikal na pagbabago.

Ibinahagi niya na sa kabila ng bilyong pisong development programs, socio-economic interventions, foreign investments, security arrangements, at capacity-building initiatives, nananatiling tila hindi umuusad ang sitwasyon sa lupa. Para sa kanya, ang problema ay hindi iisa ang sanhi—kundi pinagsama-samang krisis.

Kabilang sa mga madalas iturong dahilan ang umano’y interbensyon ng pulitika mula sa Maynila, hindi ganap na self-determination, alitan sa lupa, korapsyon at agawan sa pondo ng gobyerno tulad ng block grant at IRA, paglaganap ng armas at armadong grupo, at personal na labanan para sa kapangyarihan. Ngunit giit niya, walang iisang paliwanag ang sapat.

Mas malalim pa rito, ayon kay Montesa, ang epekto ng dekada ng militarisasyon sa Bangsamoro society—kung paanong ang rebolusyonaryong pakikibaka, sa kabila ng dangal nito, ay maaaring nakasanayan na ang marahas na tugon sa alitan, at kung paanong ang mahihinang institusyon ng estado ay nagbubukas ng puwang sa clan-based armed protection.

“Maraming proyekto ang tumama sa sintomas, pero hindi sa istruktura,” aniya. “Tinuruan ang conflict resolution, pero nanatiling buo ang insentibo sa karahasan.”

Ikinumpara rin niya ang Bangsamoro sa mga post-conflict societies tulad ng Northern Ireland, Aceh, at Nepal, kung saan normal ang karahasang sumusulpot matapos ang peace agreements—isang paalala na ang tunay na transpormasyon ay inaabot ng henerasyon, hindi ng iilang taon.

Gayunman, binigyang-diin ni Montesa na hindi dapat mabaon sa kawalan ng pag-asa. May mga komunidad, women’s networks, people’s organizations, at lokal na inisyatiba na matagumpay na napigilan ang paglala ng karahasan. Ngunit malinaw din umano na hindi sapat ang lokal na kabutihang-loob kung mananatiling hindi nagbabago ang mas malalaking estruktura kung saan nagiging lohikal, kapaki-pakinabang, at politikal na kailangan ang karahasan.

Sa huli, iginiit ni Montesa na ang kailangan ngayon ay mas tapat at mas malalim na pag-unawa, hindi mga madaling sagot.

“Hindi tayo makakakilos kung hindi natin naiintindihan ang tunay na pinagmumulan ng problema. At hindi natin ito mauunawaan kung tatanggi tayong maging tapat,” aniya.

Ang kanyang pahayag ay hindi nag-aangking may dalang solusyon, kundi isang panawagan sa kolektibong pagninilay—isang paanyaya na magtanong nang mas mahusay, upang ang hinaharap ng Bangsamoro ay hindi tuluyang mailihis mula sa kapayapaang matagal nang ipinangako.